Profilowanie behawioralne: Narcyz czy dziwak?

Pewność siebie

Autopromocja

Ambicja

są często nagradzane w biznesie, polityce i rozrywce. A im więcej ludzi, którzy prezentują swój sukces w mediach, tym częściej słowo „narcyz” nabiera emocjonalnej mocy, ponieważ niesie ze sobą osąd moralny.

Zamiast powiedzieć, że ktoś jest nieczuły, arogancki lub niedojrzały, używa się słowa NARCYZ, a taka etykieta ma przecież sugerować poważną wadę psychologiczną. Dlatego słowo „narcyz” stało się jedną z najczęściej nadużywanych etykiet w social mediach. Ludzie używają go do opisania

samolubnych partnerów

aroganckich szefów

trudnych rodziców

manipulujących znajomych

roszczeniowych klientów.

Prawdziwe narcystyczne zaburzenie osobowości jest faktycznym schorzeniem w klinicystyce i dotyczy od 0,5 do 6% społeczeństwa (w zależności od przyjętej metodologii), ale dzięki „Doktorom z TikToka” tendencja do diagnozowania narcystycznych cech u innych ma się dobrze. Ludzie prezentujący wyidealizowane wersje siebie w poszukiwaniu walidacji, obserwujących i potwierdzenia, że są kimś wyjątkowym, okazują pewne spektrum osobowości narcystycznej, co nie oznacza, że narcyzm jako zaburzenie jest wszechobecny.

Terminologia psychologiczna, która kiedyś była używana głównie przez profesjonalistów, jest obecnie szeroko dostępna w Internecie. Krótkie filmy i uproszczone artykuły sprowadzają złożone zjawiska do chwytliwych list, takich jak „10 oznak, że spotykasz się z narcyzem”. Te uproszczone wyjaśnienia sprawiają, że ludzie czują się mądrzejsi, a dostępne materiały o charakterze pop-naukowym zachęcają do nadmiernego diagnozowania innych. Ludzkie osobowości są bardzo skomplikowane, a wiele zachowań związanych z narcyzmem – takich jak egoizm, próżność czy brak empatii może pojawić się chwilowo u niemal każdego.

Prowadząc zajęcia z analityki behawioralnej dałem studentom zadanie polegające na wypisaniu cech osobowości z tzw rysem narcystycznym i osobowości z rysem schizotypowym (niezwyczajnym / ekscentrycznym). Zasugerowałem, żeby użyli dedukcji (od ogółu do szczegółu), czyli wyszli od bardzo ogólnych założeń i cech i zawężali te założenia aż do wystąpienia wyraźnych różnic. Efekt tego ćwiczenia był taki, że stosując bardzo ogólne kryteria np. odnośnie strategii autoprezentacyjnej bardzo łatwo jest pomylić osobowość w spektrum narcyzmu z osobowością, której rys osobowości jest osadzony w zasobach zachowań klastra A w DSM-5 TR (Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych – dziwacy / ekscentrycy).

Zarówno osobowość, która posiada pewne spektrum narcyzmu, jak również osobowość schizotypowa są mocno skupione na sobie, ale to, co odróżnia znacząco te osobowości to inna motywacja do skupienia uwagi na sobie.

Osobowość ze spektrum narcyzmu będzie skupiona na sobie, ponieważ jej strategia przetrwania społecznego wymusza stworzenie najlepszego obrazu siebie, który będzie potwierdzany walidacją ze strony innych.

Osobowość w rysie schizotypowym robi to dla siebie, nie dbając o to, co inni o niej pomyślą czy powiedzą. To co będzie jednak te osobowości łączyć to lękliwość społeczna, ale obydwie osobowości zastosują inny mechanizm radzenia sobie z tym stanem. 

Osobowości w spektrum narcyzmu boją się odrzucenia społecznego (braku walidacji), dlatego tak ważne jest ciągłe skupianie uwagi innych na sobie. Osobowości schizotypowe nie odczuwają leku przed odrzuceniem społecznym, chociaż ich strategia autoprezentacyjna będzie skupiała uwagę innych ze względu na ekscentryczny sposób zachowywania się.

Metaforyzując te strategie, można użyć takiego porównania, że „narcyz” jeżdżąc po mieście głośnym samochodem sportowym, będzie zabiegał o walidację społeczną, a tzw. „schizotyp” będzie jeździł głośnym samochodem sportowym, ponieważ będzie mu to sprawiało prawdziwą radość.

Obydwie osobowości będą się wyróżniać pewnym „antyspołecznym zachowaniem”, ale będą miały zupełnie inną motywację do takiego zachowania. Dlatego łatwo jest pomylić te osobowości.